Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong quan hệ thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ khi Việt Nam trở thành đối tượng của hai cuộc điều tra riêng biệt theo Mục 301 Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ 1974: một về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, một về lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng. Cả hai đều có thể dẫn đến việc áp dụng thuế bổ sung đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, đòi hỏi doanh nghiệp chủ động chuẩn bị hồ sơ tuân thủ ngay từ bây giờ.
1. Mục 301 Là Gì Và Vì Sao Đây Là Công Cụ Đáng Lo Ngại?
Mục 301 của Đạo luật Thương mại Hoa Kỳ năm 1974 trao quyền cho Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) điều tra và đề xuất biện pháp trả đũa đơn phương đối với bất kỳ hành vi, chính sách hoặc thông lệ nào của chính phủ nước ngoài bị coi là gây bất lợi cho thương mại Hoa Kỳ. Điểm khác biệt căn bản so với chống bán phá giá/chống trợ cấp là Mục 301 cho phép Hoa Kỳ hành động mà không cần chờ phán quyết của WTO, khiến đây trở thành công cụ chính sách thương mại có tính chất linh hoạt và khó dự đoán nhất trong hệ thống pháp luật thương mại Hoa Kỳ hiện hành.
2. Diễn Biến Hai Cuộc Điều Tra Mục 301 Đối Với Việt Nam Năm 2026
2.1. Điều tra về sở hữu trí tuệ (IP)
Ngày 30/4/2026, USTR công bố Báo cáo Đặc biệt 301 (Special 301 Report) năm 2026, chính thức liệt Việt Nam vào danh sách “Quốc gia ưu tiên” (Priority Foreign Country) — mức phân loại nghiêm trọng nhất trong hệ thống đánh giá của USTR về bảo hộ sở hữu trí tuệ. Ngày 29/5/2026, USTR chính thức khởi động điều tra Mục 301 đối với Việt Nam, tập trung vào:
- Tình trạng hàng giả, hàng nhái được sản xuất và tiêu thụ công khai tại các chợ truyền thống và trung tâm đô thị, du lịch;
- Sự lan rộng của hàng giả trên các nền tảng thương mại điện tử và hình thức livestream bán hàng;
- Khoảng trống trong thực thi pháp luật phát sinh trong quá trình tái cơ cấu bộ máy hành chính năm 2025, khiến số vụ xử lý vi phạm hàng giả tại thị trường vật lý và trực tuyến giảm so với trước.
Thời hạn lấy ý kiến công khai kết thúc ngày 06/7/2026, tổ chức điều trần ngày 07/7/2026, và USTR dự kiến đưa ra kết luận cuối cùng trước ngày 29/11/2026 — làm cơ sở quyết định có áp dụng thuế trừng phạt hoặc biện pháp thương mại khác hay không.
2.2. Điều tra về lao động cưỡng bức
Song song, ngày 02/6/2026, USTR công bố kết quả 60 cuộc điều tra Mục 301 khởi xướng từ tháng 3/2026, đánh giá việc các đối tác thương mại lớn — trong đó có Việt Nam — có ban hành và thực thi hiệu quả các biện pháp ngăn chặn nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức hay không. USTR đề xuất hai mức thuế bổ sung: 10% đối với các nền kinh tế đã có lệnh cấm nhập khẩu hàng liên quan lao động cưỡng bức (toàn bộ hoặc một phần), và 12,5% đối với các nền kinh tế còn lại. Việt Nam thuộc nhóm bị đề xuất mức 12,5%, tác động trực tiếp đến các ngành xuất khẩu thâm dụng lao động như dệt may, giày dép, và pin năng lượng mặt trời.
3. Tác Động Thực Tế Đối Với Doanh Nghiệp Xuất Khẩu
- Rủi ro thuế bổ sung cộng dồn: nếu cả hai cuộc điều tra dẫn đến áp thuế, doanh nghiệp xuất khẩu ngành dệt may, giày dép có thể phải chịu đồng thời thuế đối ứng 20%, thuế Mục 301 lao động cưỡng bức 12,5%, và các loại thuế MFN cơ bản — tạo áp lực rất lớn lên biên lợi nhuận;
- Yêu cầu minh bạch hóa chuỗi cung ứng lao động: doanh nghiệp cần chứng minh không sử dụng lao động cưỡng bức trong toàn bộ chuỗi cung ứng, bao gồm cả nhà cung cấp nguyên liệu cấp 1, cấp 2 (Tier 1, Tier 2 suppliers) — đây là yêu cầu tương đối mới và phức tạp đối với nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa có hệ thống truy xuất chuỗi cung ứng bài bản;
- Rủi ro liên đới về sở hữu trí tuệ: doanh nghiệp sản xuất, phân phối, hoặc kinh doanh sản phẩm có yếu tố nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp cần rà soát lại toàn bộ quy trình để tránh bị liên đới trong bối cảnh Việt Nam đang chịu áp lực tăng cường thực thi từ phía Hoa Kỳ.
4. Giải Pháp Tư Vấn Của ISC Global
ISC Global cùng đối tác hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị và ứng phó với hai cuộc điều tra Mục 301 nêu trên thông qua:
- Đánh giá rủi ro chuỗi cung ứng lao động, rà soát hợp đồng lao động, giờ làm việc, điều kiện làm việc tại doanh nghiệp và các nhà cung cấp cấp dưới theo tiêu chuẩn quốc tế (ILO, SMETA, WRAP) nhằm chuẩn bị hồ sơ chứng minh không liên quan lao động cưỡng bức;
- Tư vấn xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng, giúp doanh nghiệp có đầy đủ tài liệu, chứng từ sẵn sàng cung cấp khi có yêu cầu thẩm tra từ khách hàng nhập khẩu hoặc cơ quan hải quan Hoa Kỳ (CBP);
- Rà soát tuân thủ sở hữu trí tuệ đối với nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, bản quyền trong hoạt động sản xuất — kinh doanh, giảm thiểu rủi ro bị liên đới trong các đợt tăng cường thực thi;
- Theo dõi tiến trình điều tra và tư vấn kịp thời về khả năng điều chỉnh chiến lược xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường trong trường hợp thuế bổ sung được áp dụng chính thức;
- Kết nối với hiệp hội ngành hàng (dệt may, da giày, năng lượng mặt trời) để cập nhật thông tin và phối hợp tiếng nói chung trong quá trình góp ý, điều trần với USTR.
5. Câu Hỏi Thường Gặp
Doanh nghiệp có cần chờ đến khi có kết luận chính thức mới hành động không? Không nên. Thời gian chuẩn bị hồ sơ tuân thủ chuỗi cung ứng lao động và sở hữu trí tuệ thường kéo dài nhiều tháng; nếu chờ đến khi có kết luận chính thức (dự kiến tháng 11/2026 với vụ IP), doanh nghiệp sẽ không kịp điều chỉnh chuỗi cung ứng hoặc chiến lược thị trường.
Nếu bị áp thuế Mục 301, doanh nghiệp có cơ hội xin miễn trừ không? Tùy thuộc vào cơ chế cụ thể được USTR công bố kèm theo quyết định áp thuế. Trong các đợt áp thuế Mục 301 trước đây (ví dụ với Trung Quốc), USTR có thiết lập quy trình xin loại trừ sản phẩm (exclusion process) cho một số trường hợp đặc thù; doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ sẵn sàng để nộp đơn ngay khi cơ chế này được mở.
Liên Hệ Tư Vấn Miễn Phí Cho Doanh Nghiệp
ISC Global Co., Ltd.
Hotline: +84 933 096 426 – +84 868 591 260
Email: info@iscglobal.asia | van.pham@iscglobal.asia
Website: iscglobal.asia | iscglobal.edu.vn
