Vào ngày 2/4/2025 (được gọi là “Ngày Giải phóng”), chính quyền Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã khởi xướng một sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong chính sách thương mại toàn cầu bằng cách áp đặt hệ thống thuế quan “đối ứng” lên hơn 180 đối tác thương mại. Chính sách này đánh dấu sự chuyển dịch triệt để từ tự do hóa thương mại sang chủ nghĩa bảo hộ đơn phương, nhắm mục tiêu trực tiếp vào việc xóa bỏ thâm hụt thương mại hàng hóa song phương. Tuy nhiên, tính hợp pháp của chính sách này đã bị hệ thống tư pháp Hoa Kỳ thách thức mạnh mẽ, dẫn đến phán quyết của Tòa án Tối cao vào tháng 2/2026 tuyên bố việc sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế là bất hợp pháp. Bất chấp thất bại pháp lý này, chính quyền Hoa Kỳ đã nhanh chóng chuyển đổi sang các cơ sở pháp lý thay thế (Section 122 và Section 301), duy trì áp lực thuế quan lên các quốc gia ASEAN, đặc biệt là Việt Nam. Các nước ASEAN đã chọn chiến lược không trả đũa, ưu tiên đa dạng hóa thị trường và củng cố hệ thống thương mại dựa trên luật lệ.
I. Bản chất và Cơ sở của Chính sách Thuế quan “Đối ứng”
1. Khái niệm và Mục tiêu
Khác với các hiệp định thương mại dựa trên sự có đi có lại để giảm thuế, thuế đối ứng của chính quyền Trump 2.0 là việc áp đặt đơn phương các mức thuế bổ sung khác nhau cho từng quốc gia.
- Mục tiêu cốt lõi: Đưa thâm hụt thương mại song phương về mức 0.
- Cơ sở lập luận: Hoa Kỳ cho rằng mất cân đối thương mại bắt nguồn từ các rào cản thuế quan/phi thuế quan, thao túng tiền tệ và chi phí tuân thủ quy định của các đối tác.
2. Công thức tính toán
Thuế đối ứng được tính dựa trên thâm hụt thương mại hàng hóa chia cho kim ngạch nhập khẩu vào Hoa Kỳ, với mức sàn tối thiểu là 10%.
Bảng: Thuế đối ứng ban đầu dự kiến áp dụng cho ASEAN (2/4/2025)
| Quốc gia | Thặng dư (Thâm hụt) của Hoa Kỳ (2024) | Thuế đối ứng dự kiến |
| Singapore | 2,8 tỷ USD | 10% |
| Philippines | (4,9 tỷ USD) | 17% |
| Malaysia | (24,8 tỷ USD) | 24% |
| Indonesia | (17,9 tỷ USD) | 32% |
| Thái Lan | (45,6 tỷ USD) | 36% |
| Việt Nam | (123,5 tỷ USD) | 46% |
| Campuchia | (12,3 tỷ USD) | 49% |
II. Phân tích Phản biện về Chính sách
Tài liệu chỉ ra nhiều điểm bất hợp lý mang tính cấu trúc trong logic của thuế đối ứng:
- Đánh đồng hiện tượng kinh tế với hành vi vi phạm: Thâm hụt thương mại là hiện tượng kinh tế vĩ mô (chịu ảnh hưởng bởi tỷ giá, tiết kiệm/đầu tư), không phải bằng chứng của “thương mại bất công”.
- Lợi thế so sánh bị phớt lờ: Việc yêu cầu cán cân song phương bằng 0 đi ngược lại lý thuyết lợi thế so sánh. Một quốc gia thâm hụt với đối tác này nhưng thặng dư với đối tác khác là trạng thái bình thường.
- Loại trừ thương mại dịch vụ: Hoa Kỳ thặng dư lớn về dịch vụ và sở hữu trí tuệ (256 tỷ USD năm 2024). Việc chỉ tính hàng hóa làm thổi phồng mức độ mất cân đối thực tế.
- Hiệu ứng dịch chuyển nguồn cung: Thuế đối ứng không xóa bỏ thâm hụt tổng thể mà chỉ khiến dòng chảy hàng hóa đi vòng qua các nước khác (transshipment).
III. Tác động đến Hệ thống Thương mại Toàn cầu và WTO
Chính sách này gây ra sự xói mòn nghiêm trọng đối với các giá trị cốt lõi của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO):
- Vi phạm nguyên tắc Đối xử Tối huệ quốc (MFN): Thay vì đối xử bình đẳng, Hoa Kỳ áp thuế phân biệt dựa trên cán cân thương mại.
- Phá vỡ tính khả đoán: Các doanh nghiệp không thể lập kế hoạch dài hạn khi thuế suất phụ thuộc vào các biến số chính trị đơn phương.
- Vô hiệu hóa cơ chế giải quyết tranh chấp: Hoa Kỳ thường xuyên viện dẫn ngoại lệ “an ninh quốc gia” (Điều XXI GATT) để né tránh sự phán xét của WTO, tiêu biểu là vụ kiện DS638 của Trung Quốc.
IV. Bước ngoặt Pháp lý: Phán quyết của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ (20/2/2026)
Đây là diễn biến quan trọng nhất làm thay đổi cục diện pháp lý của thuế đối ứng.
1. Vụ kiện Learning Resources, Inc. v. Trump
Các nhà nhập khẩu Hoa Kỳ kiện chính quyền vì cho rằng IEEPA không cho phép Tổng thống đánh thuế (quyền vốn thuộc về Quốc hội).
2. Phán quyết và Học thuyết Major Questions
- Kết quả: Tòa án Tối cao (6-3) tuyên bố các mức thuế theo IEEPA là trái pháp luật.
- Lập luận: Theo học thuyết “Câu hỏi Trọng đại”, các quyết định có tác động kinh tế khổng lồ phải được Quốc hội ủy quyền minh thị. Quyền “điều chỉnh” trong IEEPA không bao hàm quyền “đánh thuế”.
- Hệ quả: Toàn bộ thuế IEEPA (bao gồm mức 46% đối với Việt Nam) bị coi là vô hiệu ngay từ thời điểm ban hành (void ab initio).
V. Tình hình Thực tế đến tháng 8/2026: Các lớp thuế thay thế
Ngay sau thất bại tại tòa án, chính quyền Hoa Kỳ đã chuyển sang các công cụ pháp lý khác để duy trì mục tiêu bảo hộ:
- Section 122 (Cán cân thanh toán): Áp thuế flat 10% trong tối đa 150 ngày (đã hết hạn vào 24/7/2026).
- Section 301 (Lao động cưỡng bức): Từ 24/7/2026, áp thuế bổ sung 12,5% lên 60 nền kinh tế, bao gồm Việt Nam.
- Section 232 (An ninh quốc gia): Duy trì mức thuế 25-50% đối với thép và nhôm.
- Thuế phạt chuyển tải (Transshipment): Mức phạt 40% áp dụng cho hàng hóa đi qua nước thứ ba (nhắm vào hàng Trung Quốc quá cảnh Việt Nam).
VI. Phản ứng và Chiến lược ứng phó của ASEAN
Các quốc gia ASEAN duy trì lập trường nhất quán là không trả đũa và thúc đẩy đa dạng hóa.
1. Phản ứng chung của khối
- Thành lập Tổ công tác đặc biệt để điều phối phản ứng.
- Cam kết giữ vững vai trò trung tâm và củng cố các hiệp định đa phương như RCEP.
2. Các trường hợp điển hình
- Singapore: Bày tỏ sự thất vọng ngoại giao; thành lập tổ công tác quốc gia để hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo lại kỹ năng và đa dạng hóa thị trường.
- Việt Nam:
- Đối thoại cấp cao (điện đàm giữa Tổng Bí thư Tô Lâm và Tổng thống Trump).
- Đàm phán “Hiệp định Thương mại Đối ứng, Công bằng và Cân bằng” để tìm kiếm mức thuế 0% cho một số mặt hàng.
- Thách thức lớn nhất: Vấn đề quy tắc xuất xứ và tính minh bạch chuỗi cung ứng để tránh mức thuế phạt transshipment 40%.
- Indonesia: Ký kết Thỏa thuận Không tiết lộ (NDA) về thương mại và an ninh; đẩy mạnh cải cách nội địa (deregulation) và gia tăng nhập khẩu năng lượng/nông sản từ Hoa Kỳ để giảm mất cân đối.
VII. Khuyến nghị Thực tiễn cho Doanh nghiệp
- Quản trị rủi ro bất định: Mức thuế không còn là biến số cố định (thay đổi từ 46% → 10% → 20% → 12,5% chỉ trong 18 tháng). Doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế theo dõi liên tục các thông báo từ USTR và CBP.
- Minh bạch chuỗi cung ứng: Quy tắc xuất xứ trở thành yếu tố sống còn. Cần xây dựng hồ sơ truy xuất nguồn gốc (traceability) chặt chẽ để đối phó với các cáo buộc “chuyển tải”.
- Đa dạng hóa thị trường: Không nên coi lợi thế thuế quan tạm thời là bền vững. Cần tận dụng tối đa các FTA khác (CPTPP, EVFTA, RCEP) để giảm sự phụ thuộc vào thị trường Hoa Kỳ.
- Theo dõi diễn biến tư pháp: Các lớp thuế thay thế (Section 122, 301) vẫn đang tiếp tục bị tranh tụng tại các tòa án Hoa Kỳ, có khả năng bị vô hiệu hóa trong tương lai.
“Ngày Giải phóng” hay Cú Sốc Toàn Cầu? 5 Sự Thật Ngỡ Ngàng về Cuộc Chiến Thuế Quan của Trump
1. Thế giới phẳng đang gập ghềnh hơn bao giờ hết
Sáng ngày 2/4/2025, cộng đồng thương mại thế giới bàng hoàng trước thông điệp từ Washington. Tổng thống Donald Trump chính thức tuyên bố đây là “Ngày Giải phóng” (Liberation Day), đánh dấu sự chấm dứt của kỷ nguyên tự do thương mại đa phương để bước vào thời đại của “Thuế đối ứng” (Reciprocal Tariff).
Quyết định này không chỉ là một đợt điều chỉnh thuế suất thông thường; nó là một cú đảo chiều triết lý kinh tế toàn diện. Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, câu hỏi không còn là “liệu thuế có tăng không?”, mà là “liệu chúng ta có thể sống sót trong một thế giới mà các quy tắc của WTO bị thay thế bởi quyền lực đơn phương?” Chính sách “Thuế đối ứng” đã đẩy các chuỗi cung ứng vào một trạng thái bất định chưa từng có, nơi những tính toán kinh tế vĩ mô bị biến thành vũ khí trừng phạt thương mại.
2. Nghịch lý “Đối ứng”: Khi nước nhỏ gánh thuế cao nhất
Điểm gây sốc nhất của chính sách Trump 2.0 nằm ở công thức tính thuế đối ứng (\Delta\tau_i) do Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố
Trong đó, mức thuế được tính bằng thâm hụt thương mại chia cho kim ngạch nhập khẩu, với mức sàn tối thiểu 10%. Đây là một bước đi đầy tranh cãi khi chính quyền Mỹ coi bản thân sự tồn tại của thâm hụt thương mại — một hiện tượng kinh tế vĩ mô chịu ảnh hưởng bởi tỷ giá và cơ cấu tiết kiệm — là một “hành vi vi phạm” cần bị trừng phạt.
Nghịch lý nằm ở chỗ, công thức này “đánh tráo khái niệm” khi chỉ tập trung vào hàng hóa (goods) và loại trừ hoàn toàn dịch vụ và sở hữu trí tuệ (IP). Hoa Kỳ hiện là quốc gia xuất khẩu dịch vụ lớn nhất thế giới ($256 tỷ USD năm 2024) và dẫn đầu về IP. Việc bỏ qua các mảng thặng dư này khiến bức tranh thương mại bị bóp méo, khiến các quốc gia ASEAN đang phát triển, vốn phụ thuộc vào xuất khẩu hàng hóa thâm dụng lao động, trở thành những “tội đồ” gánh mức thuế cao kỷ lục.
Bảng so sánh mức thặng dư/thâm hụt và thuế suất đối ứng (2/4/2025):
| Quốc gia | Thặng dư (Thâm hụt) của Mỹ năm 2024 | Thuế đối ứng ban đầu |
| Singapore | 2,8 tỷ USD | 10% |
| Indonesia | (17,9 tỷ USD) | 32% |
| Thái Lan | (45,6 tỷ USD) | 36% |
| Việt Nam | (123,5 tỷ USD) | 46% |
| Campuchia | (12,3 tỷ USD) | 49% |
3. Cú đảo chiều pháp lý: Khi Tòa án Tối cao “tuýt còi” Tổng thống
Sự kiện chấn động ngày 20/2/2026 đã làm thay đổi cục diện pháp lý. Với tỷ lệ 6–3, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đã tuyên bố việc áp dụng thuế quan theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) là trái luật.
Dựa trên học thuyết “Câu hỏi Trọng đại” (Major Questions Doctrine), Chánh án John G. Roberts Jr. khẳng định rằng Tổng thống không thể tự ý thực hiện một hành động có tác động kinh tế sâu rộng nếu không có sự ủy quyền rõ ràng từ Quốc hội. Tòa án nhấn mạnh rằng IEEPA (1977) vốn chỉ dành cho việc đóng băng tài sản và trừng phạt tài chính, chứ không cấp quyền “đánh thuế” — một đặc quyền hiến định thuộc về Quốc hội theo Điều I của Hiến pháp.
“IEEPA không cấp quyền cho Tổng thống áp đặt thuế quan… Quyền đánh thuế vốn dĩ là một nhánh rõ ràng của quyền lập thuế được Hiến pháp trao riêng cho Quốc hội.” — Chánh án John G. Roberts Jr.
Phán quyết này khiến toàn bộ các mức thuế dựa trên IEEPA bị tuyên bố “vô hiệu ngay từ đầu” (void ab initio), buộc chính quyền phải rút lui và tìm kiếm các “lớp” thuế thay thế khác để duy trì áp lực bảo hộ.
4. Ai thực sự trả tiền? “Bẫy chi phí” cho người tiêu dùng Mỹ
Có một quan điểm sai lầm rằng nước xuất khẩu sẽ chi trả cho các đợt thuế quan này. Thực tế, gánh nặng kinh tế (economic incidence) lại rơi thẳng vào túi tiền của người Mỹ. Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy gần như toàn bộ chi phí thuế quan được chuyển hóa vào giá bán lẻ tại thị trường Hoa Kỳ.
Gánh nặng này được chia sẻ qua ba kênh:
- Nhà xuất khẩu: Chịu áp lực phải giảm giá bán hoặc mất thị phần, ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận sản xuất.
- Nhà nhập khẩu/bán lẻ: Chịu sức ép về vốn lưu động và phải hấp thụ một phần chi phí trước khi chuyển sang giá bán.
- Người tiêu dùng Mỹ: Đối tượng cuối cùng và lớn nhất gánh chịu hệ quả thông qua lạm phát giá hàng hóa thiết yếu và điện tử.
5. “Trận chiến” của những lớp thuế thay thế và bóng ma “Chuyển tải”
Sự bất định (Uncertainty) chính là “liều thuốc độc” đối với thương mại toàn cầu. Khi IEEPA bị vô hiệu, chính quyền Mỹ lập tức chuyển sang Section 122 và sau đó là Section 301. Đặc biệt đối với Việt Nam, nguy cơ không chỉ nằm ở thuế suất cơ bản mà còn ở mức thuế phạt 40% nếu bị coi là “chuyển tải” (transshipment).
Mối nguy này cực lớn vì định nghĩa “chuyển tải” của Hải quan Mỹ (CBP) có thể xung đột với các quy tắc “chuyển đổi cơ bản” truyền thống. Các mặt hàng dệt may và điện tử của Việt Nam sử dụng nguyên liệu đầu vào từ Trung Quốc đang đứng trước rủi ro bị trừng phạt rất cao dù quá trình gia công thực tế diễn ra tại Việt Nam.
Mốc thời gian biến động mức thuế suất áp dụng cho Việt Nam:
- 04/2025: 46% (Mức thuế đối ứng theo IEEPA ban đầu).
- 07/2025: 20% (Theo khung Thỏa thuận sơ bộ Việt – Mỹ).
- 02/2026 – 07/2026: 10% (Áp dụng Section 122 sau phán quyết của Tòa án Tối cao).
- 08/2026: 12,5% (Áp dụng Section 301 liên quan đến điều tra lao động cưỡng bức).
6. Chiến lược “Phòng thủ” của ASEAN: Bình tĩnh giữa tâm bão
Thay vì bị lôi kéo vào một cuộc chiến trả đũa vô nghĩa, ASEAN đã thể hiện một tư duy chiến lược sắc sảo với nguyên tắc “Không trả đũa”. Các quốc gia thành viên đang chuyển dịch từ việc dựa dẫm vào thị trường Mỹ sang đa dạng hóa thông qua RCEP, CPTPP và thậm chí là BRICS.
Mỗi quốc gia có một cách “phòng thủ” riêng biệt: Indonesia đã chủ động tìm cách giảm thâm hụt bằng cách tăng cường nhập khẩu dầu thô (crude oil), khí hóa lỏng (LPG) và nông sản từ Mỹ. Trong khi đó, Singapore tập trung vào nội lực thông qua việc thành lập tổ công tác quốc gia và triển khai các chương trình đào tạo lại kỹ năng (re-skilling) cho người lao động để thích ứng với chuỗi cung ứng mới.
“Hoa Kỳ có thể đã quyết định quay trở lại chủ nghĩa bảo hộ, nhưng phần còn lại của thế giới không nhất thiết phải đi theo con đường tương tự.” — Thủ tướng Singapore Lawrence Wong.
7. Kết luận: Một tương lai không còn “phẳng”
Cuộc chiến thuế quan của Trump đã đặt dấu chấm hết cho kỷ nguyên thương mại dựa trên luật lệ (Rules-based) của WTO và thay thế bằng một trật tự dựa trên quyền lực (Power-based). Nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN) — vốn là nền tảng cho sự công bằng của thương mại toàn cầu — đang dần bị khai tử bởi tư duy “có đi có lại” thực dụng.
Trong tương lai, tính minh bạch chuỗi cung ứng và khả năng truy xuất nguồn gốc không còn là một lợi thế bổ trợ, mà trở thành điều kiện sống còn để vượt qua các rào cản thuế quan phức tạp. Liệu hệ thống đa phương có thể hồi sinh từ đống đổ nát này, hay chúng ta sẽ mãi sống trong một thế giới của những thỏa thuận song phương đầy toan tính? Một điều chắc chắn: Thế giới phẳng đã thực sự trở nên gập ghềnh và luật chơi đã mãi mãi thay đổi.